Terwyl miljoene Suid-Afrikaners daagliks hul krane oopdraai en niks kry nie, vloei geld steeds vrylik — nie deur pype nie, maar deur kontrakte. In al hoe meer woonbuurte het wateraflewering per vragmotor die nuwe normaal geword. Wat aanvanklik as ’n noodmaatreël bedoel was, het egter in baie gevalle ontwikkel tot ’n winsgewende industrie wat floreer juis omdat die krane droog bly.
Ondersoekende joernaliste, burgerlike organisasies en selfs staatsinstellings waarsku al hoe meer oor die opkoms van wat beskryf word as die “Watertenkwa-Mafia” — ’n netwerk van tussengangers, kontrakteurs en korrupte amptenare wat voordeel trek uit die ineenstorting van waterinfrastruktuur.
Die vraag is nie meer waarom die water nie vloei nie.
Die vraag is: Wie maak geld daaruit dat dit nié vloei nie?
Die mees sprekende voorbeeld kom uit Johannesburg, waar Johannesburg Water ’n omstrede kontrak van R263 miljoen oor drie jaar toegeken het vir die verskaffing van watertenkwaens aan onder meer Soweto, Sandton en Randburg. Volgens ondersoeke deur amaBhungane het twee relatief onbekende maatskappye — Builtpro Construction en Nutinox — die tender bekom ondanks die feit dat hulle nie eens oor die nodige vloot beskik het om die werk uit te voer nie.
Die twee maatskappye het dieselfde kantooradres gedeel. Hul direkteure was sakevennote in ander ondernemings. En eerder as om self die diens te lewer, was die plan om vragmotors van bestaande logistieke firmas te huur en die verskil in die proses in hul eie sakke te steek.
Op papier was alles wettig. In praktyk het dit die klassieke kenmerke van ’n tenderstelsel getoon wat maklik gemanipuleer kan word. Die kontrak se puntetoekenningstelsel het buitengewone gewig aan sekere noodtariewe gegee. Deur slim met die syfers te speel, kon aanbieders wat nie noodwendig die goedkoopste of mees bevoegde was nie, bo-aan die ranglys eindig.
As Johannesburg wys hoe papierwerk gemanipuleer kan word, toon Tshwane hoe die probleem selfs donkerder raak. In Hammanskraal het ondersoekers bewerings ondersoek dat waterinfrastruktuur doelbewus beskadig is. Afsluitkleppe is glo toegedraai, hooflyne is beskadig en wateronderbrekings het gevolg.
Elke onderbreking het nuwe noodkontrakte beteken. Elke noodkontrak het nuwe geld beteken.
Volgens berigte het Tshwane in een jaar meer as R85 miljoen bestee om water per tenkwa aan Hammanskraal te verskaf. Metro-wyd het die rekening vir gehuurde watertenkwaens tot sowat R400 miljoen per jaar opgeskiet. Vir slegs 88 vragmotors. Die syfers word nóg meer verstommend wanneer dit vergelyk word met die koste om soortgelyke voertuie eenvoudig aan te koop.
Die kern van die probleem lê nie net in korrupsie nie. Dit lê in ekonomiese absurditeit. Munisipale pypwater kos tipies tussen R25 en R40 per kiloliter om te lewer. Water wat per gehuurde tenkwa versprei word, kan tot R407 per kiloliter kos. Met ander woorde: die publiek betaal in sommige gevalle meer as elf keer soveel vir ’n diens wat oorspronklik deur bestaande infrastruktuur gelewer behoort te word.
Nog erger: elke rand wat aan tenkwahuur bestee word, verdwyn sonder om enige permanente bate agter te laat. Geen nuwe pype. Geen nuwe reservoirs. Geen opgraderings.Geen langtermynoplossing. Net nog ’n rekening.
Die tenkwa-ekonomie het mettertyd sy eie aansporings geskep. Tussengangermaatskappye maak miljoene deur kontrakte te bestuur sonder om noodwendig oor die nodige toerusting te beskik. Operateurs verdien groot bedrae uit huurkontrakte wat ver bo markverwante vlakke kan wees. Korrupte amptenare en politieke netwerke word daarvan beskuldig dat hulle voordeel trek uit opgeblase fakture, kommissies en vertraagde infrastruktuurprojekte. Die tragiese ironie is dat permanente oplossings die winsmodel bedreig. ’n Gemeenskap wat weer betroubare kraanwater ontvang, het eenvoudig minder tenkwaens nodig.
Die probleem word vererger deur ’n verkrygingsproses wat dikwels meer fokus op papierwerk as op werklike vermoë. Solank ’n maatskappy oor die nodige sertifikate, belastingdokumente en BBBEE-punte beskik, kan dit hoog op die ranglys eindig. Of die onderneming werklik die werk kan doen, word soms eers ná die toekenning van die kontrak ’n vraag.
Selfs die Nasionale Tesourie se verskaffersdatabasisse is nie ontwerp om subtiele patrone van samewerking tussen maatskappye op te spoor nie. Gedeelde adresse, verweefde direkteurskappe, gekopieerde prysstrukture is alles waarskuwingstekens wat gereeld deur die krake glip.
Teen die einde van 2025 het die Hooggeregshof ’n belangrike uitspraak gelewer deur Johannesburg se omstrede tenkwakontrak tersyde te stel, maar die oorwinning het ook die beperkinge van die regstelsel blootgelê. Water is ’n noodsaaklike diens. Wanneer kontrakte gekanselleer word, moet die water steeds vloei. Gevolglik laat howe dikwels toe dat gebrekkige kontrakte tydelik voortgaan terwyl appèlle en administratiewe prosesse uitgespeel word. Die gevolg is dat belastingbetalers steeds betaal — selfs wanneer die stelsel reeds as gebrekkig geïdentifiseer is.
Uiteindelik gaan hierdie debat oor meer as korrupsie. Dit gaan oor die vraag of Suid-Afrika sy waterkrisis wil oplos of bestuur, want daar is ’n groot verskil. Om pype te bou, reservoirs op te gradeer en infrastruktuur te herstel, verg politieke wil en langtermynbeplanning. Om nog ’n tenkwa te huur, verg slegs ’n handtekening.
Solank noodbestuur winsgewender bly as permanente oplossings, sal die aansporings verkeerd bly. En solank die aansporings verkeerd bly, sal die waterkrisis voortduur.
Die harde waarheid is eenvoudig:
Elke rand wat op ’n vragmotor bestee word terwyl ’n pyp ongeherstel bly, is nie bloot ’n uitgawe nie. Dit is ’n belegging in die voortbestaan van die krisis self.