Hierdie stuk het oorspronklik in Engels op News24 verskyn en is oorvertaal na Afrikaans toe deur chatGPT
Die histeriese reaksie van Lex Libertas en verwante regse lobbygroepe op die verhuring van staatslandbougrond aan swart begunstigdes moet met die minagting wat dit verdien, aan die kaak gestel word.
Dit maak nie net ou wonde oop nie, maar plaas ook die welwillendheid wat tussen wit kommersiële boere en opkomende boere bestaan, asook die uitstekende ontwikkelingswerk wat deur verskeie landbou-organisasies gedoen word, onder druk.
Deur basiese grondwetlike restitusie voor te hou as “vervolging van ’n minderheid”, bewapen hierdie organisasies internasionale menseregte-retoriek om ’n verstommende daad van intellektuele oneerlikheid te pleeg: Hulle eis kleurblinde gelykheid voor die reg, terwyl hulle doelbewus eeue van staatsgedrewe onteiening op grond van ras uitwis.
Suid-Afrika steun onteenseglik op die kundigheid, veerkragtigheid en omvang van sy wit kommersiële boere om die land te voed en sy uitvoerekonomie te dra. Maar om hulle sukses as verskoning te gebruik om geteikende staatsondersteuning aan opkomende boere teen te staan, is bloot te kwader trou. Om produsente wat steeds nie toegang tot kapitaal, sekuriteit vir lenings en gevestigde netwerke het nie, uit te sluit, gaan nie oor die beskerming van voedselsekerheid nie — dit is ’n berekende poging om ’n geërfde monopolie te behou en historiese onteiening te regverdig.
Suid-Afrika se kommersiële landbougrond is nooit deur ’n billike, vrye en kleurblinde mark verkry nie. Dit is stelselmatig afgebaken deur brute wetgewende mag en eeue van volgehoue staatsinmenging en staatsproteksionisme.
Gereguleerde onteiening: Die Naturellegrondwet van 1913, die Wet op Ontwikkelingstrust en Grond van 1936 en daaropvolgende gedwonge verskuiwings onder apartheid het meer as 80% van die bevolking wetlik tot minder as 13% van die land beperk. Miljoene swart Suid-Afrikaners is stelselmatig van hul produktiewe bates, vee en plase gestroop en is deur wetgewing gereduseer tot goedkoop handearbeid vir boerderye en myne in wit besit.
Geslagte se staatsbeskerming: Vir die grootste deel van ’n eeu het die staat vóór en tydens apartheid enorme openbare hulpbronne gebruik om die wit kommersiële landbousektor op te bou en te beskerm. Wit boere is bevoordeel deur eksklusiewe toegang tot Landbanklenings teen uiters lae rentekoerse, direkte insetsubsidies, prysbeheer deur statutêre landboubemarkingsrade, toegewyde spoorwegtoegewings en hoë tariewe teen invoere.
Die generasionele rykdom, gesofistikeerdheid en strukturele veerkragtigheid waaroor die huidige kommersiële landbousektor beskik, is gebou op die direkte grondslag van gedwonge onteiening en volgehoue selektiewe staatsondersteuning.
Regse organisasies beweer gereeld dat wit Suid-Afrikaners sistemies gemarginaliseer word en uit die landbou-ekonomie verdryf word. Die empiriese data oor grondhervorming ná 1994 weerlê hierdie histeriese bewering deeglik:
Karige grondoordragte: Die demokratiese regering se aanvanklike doelwit was om 30% van grond in wit besit — ongeveer 23 tot 24 miljoen hektaar — aan swart eienaars oor te dra. Deur formele staatsherverdeling en restitusieprogramme is slegs ongeveer 10% tot 14% van dié grond die afgelope drie dekades werklik oorgedra.
Totale grond wat oorgedra is: Selfs wanneer onafhanklike plaasaankope op die ope mark deur swart landbouers sonder staatshulp ingereken word, toon studies deur vooraanstaande landbou-ekonome dat swart Suid-Afrikaners slegs ongeveer 20% tot 24% van landbougrond besit.
Die kommersiële monopolie: Die oorgrote meerderheid — heelwat meer as 70% — van landbougrond met hoë produksiepotensiaal bly stewig gekonsentreer in die hande van ’n klein, oorwegend wit kommersiële boerderysektor.
Om te beweer dat die toewysing van klein stukkies staatsgrond aan histories benadeelde boere neerkom op “vervolging” van ’n minderheid wat steeds die oorgrote meerderheid van produktiewe kommersiële landbougrond beheer, is nie bloot ’n oordrywing nie; dit is ’n belediging van gesonde verstand.
Wanneer regse lobbygroepe beswaar maak teen die verhuring van staatslandbougrond, ignoreer hulle gerieflikheidshalwe die enorme strukturele voorsprong wat gevestigde kommersiële landbou beskerm terwyl dit opkomende boere uitsluit.
Sekuriteit en balansstate: Kommersiële boere gebruik geslagte se eiendom met titelaktes as sekuriteit om miljoene rande se produksielenings, wentelkredietfasiliteite en bedryfskapitaal by kommersiële banke te bekom. Opkomende boere wat op staatsgrond of onder gemeenskaplike grondbesitregte boer, het geen titelaktes nie en beskik dus nie oor bankwaardige balansstate om basiese bedryfsfinansiering te bekom nie.
Institusionele ondersteuningstelsels: Kommersiële boere trek voordeel uit dieselkortings, direkte versekeringskemas, belastingtoelaes vir masjinerie en diep gevestigde bande met invloedryke landboukoöperasies, landboubesighede en die kleinhandelsektor — netwerke wat gevestigde kliënte op elke moontlike manier ondersteun.
Oorheersing van die waardeketting: Gevestigde kommersiële boere is volledig geïntegreer in kouekettinglogistiek, gesertifiseerde uitvoerkanale, voerkrale, verwerkingsfasiliteite en plaaslike en internasionale kleinhandelsvoorsieningskettings. Opkomende boere is grootliks uitgesluit van hierdie gesofistikeerde netwerke en veg om oorlewing by plaaslike veeveilings of in informele varsproduktemarkte.
Staatshulp aan opkomende boere was histories gefragmenteerd, geteister deur burokratiese traagheid en korrupsie en chronies onderbefonds. Om hierdie boere geteikende voorkeurtoegang tot staatsgrond te ontsê, is om die klimleer heeltemal op te trek.
Regse organisasies wys gereeld op die ineenstorting van individuele grondhervormingsprojekte as “bewys” dat swart boere nie oor die nodige tegniese vermoë beskik nie en dat regstellende grondtoewysings onvermydelik nasionale voedselsekerheid bedreig. Hierdie argument verwar doelbewus institusionele beleidsmislukking met individuele bekwaamheid.
Die vakuum ná vestiging: Begunstigdes is dikwels op komplekse kommersiële plase geplaas sonder bedryfskapitaal, werkende masjinerie of tegniese advies en ondersteuning. Landbou is een van die mees kapitaalintensiewe bedrywe ter wêreld; geen onderneming kan sonder kontantvloei oorleef nie.
Staatshuurderstrikke (PLAS): Onder modelle soos die Proaktiewe Grondverkrygingstrategie het die staat eienaarskap van grond behou en boere tot onseker, korttermynhuurkontrakte beperk. Sonder oordraagbare titelaktes of langtermyn-sekerheid oor huurregte kan boere nie by kommersiële banke leen om klimaatskokke soos droogtes, peste en stygende insetpryse te absorbeer nie.
Aan die ander kant is baie swart, bruin en Indiërboere wat hul eie plase gekoop het, uiters suksesvol.
Burokratiese onbevoegdheid en patronaatskap: Die Kommissie op die Restitusie van Grondregte en provinsiale departemente het restitusie-eise soms dekades lank in hofagterstande laat vasval, terwyl lewensvatbare plase by geleentheid deur politieke patronaatskap eerder as aan gekwalifiseerde en toegewyde produsente toegeken is.
Ineenstorting van gemeenskaplike bestuur: Gemeenskaplike Eiendomsverenigings (GEV’s) is dikwels met groot, ondeelbare kommersiële landgoedere toevertrou sonder duidelike korporatiewe strukture of bestuursraamwerke. Dit het onvermydelik tot interne konflik oor die verdeling van hulpbronne gelei.
Artikel 25 van die Grondwet skep ’n ondubbelsinnige, wetlik bindende verpligting: Die staat moet redelike wetgewende en ander maatreëls tref om toestande te skep wat burgers in staat stel om op ’n billike grondslag toegang tot grond te verkry, terwyl die stabiliteit van die voedselvoorraad en die oppergesag van die reg beskerm word.
Om hierdie krisis aan te spreek, vereis praktiese, sistemiese oplossings — nie ideologiese aanvalle op restitusie nie:
Beëindig die storting van mense in gemeenskaplike grondstrukture en gebruik samevoegingsmodelle: Staak die mislukte praktyk om enkele plase aan groot, onhanteerbare groepe begunstigdes toe te wys. Ken eerder individuele, hanteerbare stukke grond met duidelike titel aan individuele opkomende boere toe, en verbind hulle aan bewese samevoegings- en uitgroeiermodelle. In hierdie stelsels behou boere onafhanklike bedryfsbeheer oor hul plase, maar voeg hulle hul produksie saam om skaal, gehaltebeheer en direkte toegang tot hoëwaarde-uitvoermarkte — soos sitrus, rosyne, makadamias, tafeldruiwe en bessies — te verkry.
Verskaf veilige titelaktes en langtermynhuurkontrakte: Vervang onseker korttermyn-staatshuurkontrakte met ondubbelsinnige, bankwaardige eiendomsregte of vrylik oordraagbare 99-jaar-huurkontrakte sodat opkomende boere toegang tot privaatsektorkrediet kan kry.
Benut gemengde finansiering: Kombineer staatsubsidies met kommersiële bankkapitaal deur die Landbank en private finansiële instellings om produksielenings te ontlont, bedryfskapitaal te verskaf en plaastoerusting te subsidieer.
Bou direkte waardekettingvennootskappe: Moedig kommersiële landboubesighede en koöperasies deur betekenisvolle belasting- en verkrygingskrediete aan om opkomende boere by afname-ooreenkomste, verwerkingsentrums en uitvoervoorsieningskettings te integreer.
Stel onbenutte staats- en munisipale grond direk beskikbaar: Versnel die deursigtige oordrag van miljoene hektaar onderbenutte en ongebruikte staatsgrond aan bekwame swart opkomende boere, tesame met duidelike infrastruktuur, insetondersteuning en vennootskappe met wit kommersiële boere. Daar is talle voorbeelde van sulke swart-en-wit-vennootskappe wat uiters suksesvol is.
Depolitiseer grondtoewysing: Stel deursigtige, merietegebaseerde en ouditbare keuringsprosesse vir opkomende boere in om te verseker dat grond aan toegewyde produsente gaan en om korrupsie en politieke patronaatskap uit te skakel.
Verseker private eiendomsregte: Ware ekonomiese bevryding vereis, van kardinale belang, dat die grondbeginsel van veilige private eiendomsreg uitgebrei en versterk word, nie ondermyn word nie. Arbitrêre pogings om omvattende onteiening sonder vergoeding (EWC) in te stel, moet kragtig teengestaan word — dit bedreig kommersiële investering, vernietig landboukredietmarkte en laat opkomende boere aan die genade van staatsburokratiese willekeur oor.
Ware bemagtiging behandel nie swart boere as permanente huurders op staatsgrond nie; dit gee aan hulle ondubbelsinnige, individuele en onaantasbare titelaktes wat intergenerasionele welvaart skep, toegang tot privaat kapitaal ontsluit en hulle stewig binne die raamwerk van die oppergesag van die reg veranker.
Om abstrakte, kleurblinde “gelykheid voor die reg” te eis terwyl eeue van institusionele onteiening geïgnoreer word, is niks meer as ’n poging wat te kwader trou aangewend word om historiese ongelykheid in plek te giet nie.
Geteikende toewysings van staatsgrond aan swart, bruin en Indiërboere is nóg ’n anomalie nóg vervolging; dit is ’n noodsaaklike grondwetlike instrument om ’n stabiele, inklusiewe landbou-ekonomie te bou. Ware voedselsekerheid en landelike stabiliteit in Suid-Afrika kan nooit verseker word deur ’n ras-eksklusiewe status quo te behou nie.
Geskryf deur Christo van der Rheede
Onafhanklike politieke ontleder